Плаўна апісаўшы ў паветры дугу, паплавок ціха лёг на ваду. Не прайшло і хвіліны, як прычэпленую на кручок чалушку апанавалі «веселые ребята» — так між сабой рыбаловы называюць розную рыбную драбязу.
Што добрага клёва не будзе, мне стала зразумела, як толькі яшчэ выходзіў з хаты. Па выцвіўшаму, прыціснутаму да зямлі небу ўсходні вецер гнаў цяжкія мутныя хмары, якія ў любы час маглі разрадзіцца зацяжным надакучлівым дажджом.
Лістапад для рыбалкі — месяц навогул скаладаны, але бракавала нарыхтаванага для зімы карасіка, і я вырашыў папоўніць запасы жыўца бярэзінскай быстранкай. Праўда, была і яшчэ адна акалічнасць, што паклікала мяне на заведама бесперспектыўную рыбалку.
Ужо колькі гадоў запар я збіраўся расказаць пра Рыжаўкі, іх жыхароў, якіх ужо можна пералічыць на пальцах адной рукі, ды ўсё не атрымлівалася. На гэты раз вырашыў цвёрда: злаўлю пару дзясяткаў жыўцой і на «рандэву» да бабуль. Так, у Рыжаўках цяпер з карэнных жыхароў засталіся толькі Лідзія Міхалевіч і Валянціна Міхалевіч з сынам Віктарам, што яе даглядае. Жыццёвы летапіс кожнай з гэтых жанчын адлічвае дзявяты дзясятак.
Хата Лідзіі Міхалевіч туліцца амаль што да самай рэчкі. Сотня-другая крокаў — і вось яна Бярэзіна са сваёй шпаркай плынню і капрызным для рыбака характарам.
Свой аповяд я хацеў пачаць размовай з бабуляй Лідай, але на дзвярах яе хаты вісеў замок. Прызнацца, гэта не стала для мяне нечаканасцю, бо ведаў яшчэ па мінулым годзе, што з набліжэннем халадоў дзеці забіраюць старую да сябе ў горад. Я яшчэ раз акінуў позіркам быццам асірацеўшую на зіму хату, і ў памяці міжволі ўваскрэслі радкі верша майго даўняга знаёмага Алега Ігліцкага:
…буслы гняздо сваё пакінулі —
адзін дымок не грэе птах.
Няўжо і ім спяшацца з выраю,
Сяліцца ў буйных гарадах?..
Паназіраўшы, як наляцеўшы напорысты вецер дарывае апошняе лісце з векавых дрэў, што растуць абапал дарогі да хаты Міхалевіч, я паціху пасунуўся да рэчкі. Дзесьці воддаль, у паросшай іржавай асакой нізіне дуплетам грымнулі стрэлы. Глухое рэха нядоўга вісела ў абмяклым паветры, а я, між іншым, злавіў сябе на думцы, што стралялі не нашы раённыя паляўнічыя, а мінчане. Імі ў Рыжаўках ужо выкуплены пад дачы тры раней пустуючыя хаты. І калі гадоў дваццаць назад дрымучую цішыню гэтых мясцін абуджалі рэдкія трактары ці матацыклы, то цяпер убачыць ля выкупленых сядзіб наварочаныя «іншамаркі» можна даволі часта.
З пабудовай дарогі (яе будаўніцтва скончылі дзесьці ў сярэдзіне 80-х) не абмінаюць Рыжаўкі і рыбакі. Клёў тут добры. Асабліва па вясне, як спадзе вада. Бяруць галавень, плотка, акунь. Часам трапляюць лешч і язь. У канцы красавіка пачынае нядрэнна лавіцца шчупак. Словам, душу рыбаку ёсць чым адвесці. Усё ж, трэба зазначыць, што гэта рыбацкая ідылія доўжыцца нядоўга. З надыходам сапраўднага цяпла не адбіцца ад камароў. Мясціны тут нізкія і балоцістыя. Супрацьстаяць гэтай напасці па сілах, бадай, хіба што толькі самым заўзятым аматарам вудачкі.
…Я зазірнуў у вядзерца, дзе плюхалася дзясятка са два жыўчыкаў і не без іроніі падумаў, што са стойкасцю алавянага салдаціка вытрымаў бы атакі лятучых крывасмокаў, але каб лавілася што-небудзь больш-менш вартае. Аднак, як кажуць, на бязрыб’і і рак крабам здасца. Не тая пара.
Вецер пакрысе пачаў заціхаць. З-пад навісшай над рэчкай хмары нават прабліснуў нясмелы праменьчык соннага восеньскага сонца. Я паглядзеў на гадзіннік. Што ж, каб паспець да Валянціны Міхалевіч, трэба было зматываць вудачкі.
У пачатку свайго аповяда я назваў Валянціну Аляксандраўну каранной жыхаркай Рыжаўкаў. Гэта не зусім так. Нарадзілася яна ў 1930 годзе і вырасла ў вёсцы Жыдзевічы, а ў Рыжаўкі прыехала жыць у 52-м, калі выйшла сюды замуж. Ёсць у біяграфіі Валянціны Аляксандраўны сам па сабе цікавы і неадназначны факт.
У сям’і Аляксандра і Агаты Швайчаў (Швайч — дзявочая фамілія В. Міхалевіч) гадаваліся тры дачкі — Марыя, Валянціна і…Валянціна. Не, аўтар гэтых радкоў пакуль што не з’ехаў з глузду. Адбылася гэта метамарфоза ў сям’і Швайчаў па наступнай прычыне. Бацькі вырашылі назваць нованароджаную Валерай, пра што, зразумела, і наказалі кумам. Тыя ж паехалі хрысціць адны. Лічылася, што ў такім разе і дзіця лепш будзе хіліцца да сваіх хросных, і лёс яму выпадзе больш шчаслівы. Па дарозе ў царкву кумы падагрэліся на возе гарэлкай. Балазе, яе ў гэтым лясным краі ніколі не бракавала, ды і які добры гаспадар выправіць людзей па сваёй патрэбе ў шлях, як кажуць, без чаркі і скваркі!?
Бацюшка, моршчачы лоб, доўга гартаў святцы, царкоўныя каляндарыкі, але, мабыць, так і не змог адшукаць у іх названае кумамі імя для хросту дзіцяці. Урэшце-рэшт ён прапанаваў назваць дзяўчынку Валянцінай. Хросныя пагадзіліся і, толькі вяртаючыся з царквы, успомнілі, што ў Швайчаў ужо ёсць адна дачка Валя. Але нічога не зробіш. Дзяўчынка была пахрышчана і менавіта пад гэтае імя атрымала свайго анёла-ахоўніка. Вось так і жыве ўжо восемдзесят шэсць гадоў жанчына з двумя імёнамі: для родных Валера, а па пашпарту Валянціна.
Лёс Валянціны Аляксандраўны Міхалевіч назваць паблажлівым цяжка. Дзяцінства яе прыйшлося на тыя гады, калі па краіне грымела вайна. Давялося зведаць, як кажуць, і бяду, і голад, і нястачу, і холад. Яна была ўжо падлеткам, і добра памятае, як адным днём пайшла дымам родная вёска, якую падпалілі карнікі туркестанскага батальёна СС, што дыслацыраваўся недалёка ад Юрацішкаў. «Чорныя» — так іх называлі ў народзе. Людзі са скацінай, па словах бабулі Валеры-Валі, паспелі схавацца ў лесе. Кожны з жыхароў партызанскай зоны, перажыўшых першую нямецкую блакаду гэтай вайны, цвёрда засвоіў для сябе ісціну: глыбей у лес — далей ад вайны і “эС-эС». Людзі хаваліся на балоце, збіраліся ў непралазныя гушчары, дзе бязлітасна пякла машкара, неміласэрна секлі камары, але яны ўсё ж давалі шанц выжыць.
Не ўсім удалося выратавацца ў той чорны для вёскі дзень. Карнікі схапілі адну маладую дзяўчыну і, учыніўшы над ёй здзек, забілі пакутніцу на лясной дарозе. Сёння на той лясной дарозе стаіць замшэлы пахілены крыж -пякельны напамінак аб ваенным ліхалецці і нясцерпных людскіх пакутах.
Характэрна, што большая частка калабарцыяністаў здалася на літасць патрызан літаральна на наступны дзень пасля здзейсненай над вёскай расправы.
Разам з іншымі згарэла і хата Швайчаў. І доўгі час, пакуль будавалася новая, сям’я жыла ў цеснай зямлянцы, якую бацька выкапаў недалека ад папялішча.
Ішлі гады. Цяжка, натужна, але вёска паступова адбудоўвалася. Жыццё брала верх. Занявесціліся пасталеўшыя за вайну дзяўчаты. Знайшла свайго суджанага і Валянціна Швайч. Як ужо ўпаміналася, у пачатку 50-х гадоў яна перабралася жыць да мужа ў Рыжаўкі. Мікалай Міхалевіч, як і бацька жанчыны, працаваў лясніком на Шчучым Бары. Рыжаўкі — мясцовая назва гэтай сялібы. Афіцыйна ж невялікая колькасць хацін, што тут месцяцца, адносіцца да вёскі Шчучы Бор. Без перабольшвання, у тыя гады Шчучы Бор быў нічым іншым, як нашым раённым Палессем.
Памятаю, як мой класны кіраўнік Уладзімір Міхайлавіч Мусік (светлая памяць настаўніку) перад пачаткам урока дапытваўся ў аднаго са шчучаборскіх вучняў, чаму той два дні запар не быў у школе. «Пазаўчора з бацькам жэрдкі секлі, а ўчора клалі кладкі»,- такім вось быў адказ. І сапраўды, вясной, позняй восенню, а то і ў мокрае лета, калі дарога распаўзалася амаль што цалкам, каб дабрацца ў Даўнары, у школу, мясцовым старшакласнікам прыходзілася гаціць сабе шлях, рабіць насцілы з жэрдак, а гэта толькі да Гудзікаў — кіламетры тры топкай, раздрыплай багны.
У Мікалая і Валянціны Міхалевічаў нарадзілася чацвёра дзяцей. Як успамінае Валянціна Аляксандраўна, абутку для іх было не дакупіцца. Боты па такім бездарожжы згаралі на нагах, нібы ў прыску. Ды і на якія заробкі можна было купіць той жа абутак ці вопратку? Галышом, зразумела, не хадзілі. Выцягвала падсобная гаспадарка. Жывёлы шчучаборцы трымалі ў тыя гады багата: амаль што ў кожным двары па дзве-тры каровы. Вось з пашай была праблема. Нягледзячы на тое, што ля рэчкі, як вокам кінуць, цягнуліся за-ліўныя буйнатраўныя лугі, скаціну прыходзілася выпасваць па лесе, бо ўсе гэтыя сенажаці былі размеркаваны паміж калгасамі. Падчас сенакосу прыбярэжныя сенажаці выбрываліся косамі быццам брытвай. Гэта цяпер, каб дабрацца, напрыклад, у канцы лета да ўловістага месца, рыбаку тут прыходзіцца прабівацца праз глухую, у рост чалавека, крапіву і ўважліва глядзець пад ногі, бо папросту можна шугануць у глыбокую бабровую нару. Тэхніка сюды не ходзіць, а касіць уручную ўжо няма каму.
З дамашняй жыўнасці на падворку Валянціны Міхалевіч сёння адзін сабачка. Жывучы з сынам, можна, магчыма, было б трымаць і кароўку. Сена на зіму ёсць каму назапасіць і пашы цяпер хоць адбаўляй, а вось даіць… Усе сілы і здароўе жанчыны засталіся там — у далёкай ужо маладосці, на сваіх і калгасных палетках, на сваіх і чужых сенажацях.
Птушку тут увогуле трымаць мала сэнсу. Хата стаіць побач з лесам, а лясных «дэгустатараў” свежых курыных дэлікатэсаў, пачынаючы з каршуноў, шашкоў і заканчваючы лісамі, а то і куні-цамі, на Шчучым Бары заўсёды было ўдосталь.
Хлеб, малако, іншыя прадукты завозіць сюды аўталаўка, бо да бліжэйшага магазіна сем кіламетраў. Праўда, калі раней аўтамагазін наведваўся ў вёску два разы на тыдзень, то цяпер толькі раз. Аднак не гэта хвалюе старую. Ужо не першы год з падсвядомай трывогай чакае яна надыходу зімы. Снежнымі зімамі дарогу — адзіную нітачку, якая звязвае вёску са знешнім светам, — замятае так, што ні прайсці ні праехаць. І тады шчучаборцы мімаволі становяцца сапраўднымі «рабінзонамі».
Я паабяцаў Валянціне Аляксандраўне, што абавязкова раскажу пра яе трывогі на старонках раённай газеты. Хочацца думаць, што спадзяванні жанчыны не застануцца па-за ўвагай мясцовага дэпутата і, зразумела, адпаведнай службы.
Дзень памалу згасаў. Хата Міхалевічаў засталася ўжо далёка за спіной — там, дзе рыхтуючыся да зімовага сну, несла Нёману свае воды вяртлявая прыгажуня Бярэзіна. Я круціў па мясцовай дарозе педалі веласіпеда і думаў, што падчас размовы Валянціна Аляксандраўна ніводнага разу не паскардзілася на свой лёс. Думаў, і неяк адразу зразумеў: прыйдзе лета, і гэты змрочны цяпер лес, гэтая выбітая маркотная дарога зноў ажывуць, зноў зазвіняць звонкімі галасамі ўнукаў і праўнукаў бабулі Валеры-Валі. Хібы ж не ў гэтым адвечнае шчасце сапраўднай жанчыны?…
Генадзь Мірончык.
