Чаму падзеі стогадовай даўніны сталі падмуркам для сучаснай Беларусі — тлумачыць гісторык Андрэй Гецэвіч.
Сто гадоў таму наша краіна апынулася ў эпіцэнтры глабальных геапалітычных зрухаў. Падзеі Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый 1917 года непроста знішчылі ранейшую расійскую дзяржаўную мадэль, але і сталі магутным штуршком для самавызначэння беларускага народа.
Пра тое, як «рэвалюцыйны імпульс» дайшоў да малых гарадоў і чаму савецкі перыяд стаў стваральным этапам, мы пагутарылі з кандыдатам гістарычных навук, дацэнтам, намеснікам дэкана факультэта гісторыі, камунікацыі і турызму Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы Андрэем Гецэвічам.
— Андрэй Казіміравіч, 1917 год у падручніках часта выглядае як сталічная гісторыя. Як гэтая бура накрыла рэгіёны, напрыклад, Іўеўшчыну?
— У 1917 годзе падзеі разгортваліся ў катастрафічных умовах Першай сусветнай вайны. Беларускія землі былі фактычна падзелены лініяй фронту, а заходнія вобласці знаходзіліся пад жорсткай нямецкай акупацыяй. Разруха, бежанства і эканамічны калапс канчаткова паказалі нежыццяздольнасць імперскай сістэмы кіравання. Іўе тады апынулася ў самым цэнтры трагедыі: лінія фронту праходзіла па рацэ Заходняя Бярэзіна, падзяліўшы рэгіён, а само мястэчка знаходзілася пад кайзераўскай акупацыяй. Для мясцовага шматнацыянальнага насельніцтва — католікаў, праваслаўных, мусульман-татар і яўрэяў — гэта быў час выжывання пад прымусовымі рэквізіцыямі.
— Але вецер перамен усё ж прабіўся праз лінію фронту?
— Менавіта так. Звяржэнне Часовага ўрада і прыход да ўлады бальшавікоў у лістападзе 1917 года кардынальна змянілі вектар развіцця. Савецкая нацыянальная палітыка, пры ўсіх яе ўнутраных супярэчнасцях, упершыню стварыла рэальныя прававыя і палітычныя ўмовы для легалізацыі беларускага нацыянальнага руху. Рэха кастрычніцкіх падзей у Мінску і Петраградзе прабівала нават акупацыйныя межы. Пасля адыходу немцаў менавіта гэты імпульс свабоды дазволіў пачаць будаўніцтва новага жыцця. Працэсы самаарганізацыі закранулі ўсе супольнасці краю, што пазней, пасля савецка-польскай вайны, вылілася ў актыўную грамадскую барацьбу.
— Логіка гісторыі аказалася мацнейшай за знешнія сілы?
— Безумоўна. Сітуацыя абвастралася дзейнасцю розных палітычных сіл: мясцовых саветаў, прыхільнікаў агульнарасійскай дэмакратыі, беларускіх арганізацый. Але логіка гістарычнага самавызначэння аказалася незваротнай. Прамільным вынікам тэктанічных зрухаў, пачатых у 1917 годзе, стала выданне 1 студзеня 1919 года Маніфеста аб утварэнні Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі, а ў лютым таго ж года была зацверджана першая Канстытуцыя. Без гэтага вопыту сучасны канстытуцыйны лад нашай краіны проста не меў бы трывалага гістарычнага падмурка.
— Сёння часта спрачаюцца аб спадчыне таго часу. Як яго ацэньваць?
— З вышыні часу відавочна: спадчына савецкага перыяду — гэта не разрыў гістарычнай традыцыі, а яе неабходны стваральны этап. Існаваў і існуе шырокі спектр ацэнак Кастрычніцкай рэвалюцыі, але мы павінны акцэнтаваць увагу на тым станоўчым, што адбылося ў савецкі перыяд. Наша сучаснае жыццё — прамое следства тых працэсаў. Менавіта тады былі вызначаны межы краіны, аформлены інстытуты ўлады і прызнана суб’ектнасць беларусаў на міжнароднай арэне.
Для Іўеўшчыны гэта мела асаблівае значэнне. Нягледзячы на тое, што ў 1917-м тут выжывалі пад прыгнётам акупацыі, менавіта той гістарычны імпульс дазволіў рэгіёну захаваць сваю ўнікальную шматканфесіянальную тканіну — той самы мір, дзе мячэць, касцёл і царква стаяць на адной зямлі.
Гэты гістарычны выбар, народжаны ў бурлівым 1917 годзе, дазволіў Іўеўшчыне і ўсёй Беларусі захаваць сваю непаўторную самабытнасць і зафіксаваў галоўнае права нашага народа — быць гаспадаром на ўласнай зямлі.
Будьте в курсе главных событий Ивьевщины! Новости, фото, интересные истории — всё самое важное в одном месте. Подписывайтесь: telegram.me/ivyenews
Гутарыла Ірына Бутурля.
