Ужо досыць працяглы час мая свядомасць усё ніяк не можа вырашыць адну філасофскую праблему. Што ж гэта пастаянна ўрыўкамі-імгненнямі ўсплывае з папярэдніх дзесяцігоддзяў – усёпаглынаючая настальгія па мінуўшчыне, невымерны боль па страчаным, адабраная казка салодкага маленства, якая назад ужо ніколі не вернецца, незабыўнае юнацтва з першымі сур’ёзнымі пачуццямі, якія напрыпачатку здаваліся, што на ўсё жыццё… Мусіць, усяго патроху прапісалася назаўжды ў галаве. Аднак сэрца ўсё роўна працягвае настойліва ныць, душа балець, а памяць вяртацца назад!. Так, тыя гады фарміравання характару, яго загартоўкі, сталення былі шматабяцаючымі і нават шчаслівымі, трава надзвычай зялёнай, а дрэвы Бацькаўшчыны такімі высокімі, што беглі прама ў бяздоннае неба… І ўсё ніяк не маглі спыніцца...
Калі факты ды лічбы не сухія, а гаваркія…
Увесь папярэдні маналог – як у люстэрцы, пра яго вялікасць і магутнасць СССР. Нездарма і сёння, у ХХІ стагоддзі, моладзь зноў палюбіла насіць сукенкі з абазначэннем гэтай супердзяржавы, хоць там ніколі і не жыла. Так, я таксама нарадзіўся ў Савецкім Саюзе, інакш, мы ганарыліся, – родам з СССР. Паспеў, як і амаль усе суайчыннікі, уступіць у акцябраты, у піянеры, стаць камсамольцам, давялося нават пабыць старшынёй пярвічкі камсамольскай арганізацыі.
Усе мы ганарыліся ў гады паўналецця сярпастым і малаткастым савецкім пашпартам – сваім першым дакументам. Школу мужнасці я прайшоў не завочна, служыў у Савецкай арміі ў 1986-88 гг. Наш батальён дыслацыраваўся ў Брэсце, і мы адпраўлялі савецкія ваенныя грузы з Польшчы і ГДР у многія гарады СССР – Расіі, Украіны, Грузіі, Узбекістана, Арменіі. Праязджалі нават знакавае возера Байкал. Служылі ў нашай часці хлопцы з розных кропак Савецкага Саюза. У час службы і давялося адчуць і ўбачыць, што ж гэта такое — савецкі інтэрнацыяналізм, дзякуючы магутнасці якога нашы продкі і здолелі адолець фашыстаў у тыя 1418 дзён і начэй Вялікай Айчыннай… Не забыць, як у 1986 годзе нас апаліла і злое дыханне Чарнобыля – у наступным годзе адзначым ужо 40-годдзе гэтай драматычнай даты…
Калі хто забыў ці не ведае, нагадаю: дэвізам савецкіх пакаленняў быў “Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!”, гімнам – “Інтэрнацыянал (1922-44). У 1944 — 91 гг. на ўрачыстасцях нашы продкі і затым ужо мы чулі “Дзяржаўны гімн СССР”. Плошча нашай дзяржавы была 22 402 200 км², насельніцтва — 293 млн чалавек. Мае продкі зведалі розныя перыяды развіцця. 1921-28 гг. увайшлі як НЭП, 1928 — 41 гг. – як індустрыялізацыя і калектывізацыя, 1937-38 гг. – вялікі тэрор. 1939 – 45 гг. – час Другой сусветнай вайны. Сярэдзіна 1940-х гг. – пачатак халоднай вайны. 1945-53 гг. – псляваенны сталінізм. 1953-64 гг. – адліга. 1964 -87 гг. – перыяд застою. 1985 – 91 гг. – перабудова. 1988-1991 гг. – распад СССР.
СССР – дзяржава ў Еўразіі, існавала з 30 снежня 1922 года па 26 снежня 1991 года. Займала 2-е месца ў свеце па ўзроўні прамысловай вытворчасці – 16,5 сусветнага аб’ёму, і 7-е месца — па ўзроўні нацыянальнага даходу (3,4%). Гэта была велізарнейшая кантынентальная дзяржава ХХ стагоддзя. Пасля перамогі ў Вялікай Айчыннай СССР стаў, канешне, звышдзяржавай. Дарэчы, сярод 50 краін-заснавальнікаў ААН, побач з СССР былі і дзве саюзныя рэспублікі – Беларусь і Украіна.
Мы так любілі марыць…
Мы ўпарта, на зло ўсім ворагам і недругам, будавалі камунізм, не ведаючы, што ж гэта такое. На дахах будынкаў віселі лозунгі: “Кожнай сям’і да 2000 года – асобную кватэру”. Мы любілі марыць, наіўна думаючы, што і грошы адменяць.
Сваю айчынную гісторыю мы акуратна і скрупулёзна канспектавалі. За сяместр канспектавалі шмат агульных сшыткаў — з першакрыніц. Асабліва шмат канспектавалі па прадмеце “Гісторыя КПСС”. Штудзіравалі работы Фрыдрыха Энгельса, Карла Маркса, Уладзіміра Леніна. Некаторыя нават зубрылі. Успамінаю, як аднагрупніца на іспыце па гісторыі КПСС працытавала словы па памяці і дадала: “Так сказаў Уладзімір Ленін ў томе 18, на старонцы 378…».
І звышдзяржавы не стала…
Аднак з-за нізкай эфектыўнасці эканамічнай сістэмы, моцнай залежнасці ад цэн на энергарэсурсы, істотных расходаў на гонку ўзбраенняў, масавага дэфіцыту тавараў, міжнацыянальных супрацьлегласцей у 2-й палове 1980-х гг. у СССР адбыўся эканамічны і палітычны крызіс. Абвастрылася ўнутранае палітычнае супрацьстаянне. Спробы рэфармавання савецкай сістэмы — дэмакратызацыя, пераход да рыначнай эканомікі і шматпартыйнасці — не маглі ўжо вырашыць шматлікіх супрацьлегласцяў. У 1988-91 гг. адбыўся шэраг заканадаўчых канфліктаў паміж Масквой і саюзнымі рэспублікамі. Вынікі ўсіх гэтых падзей і прывялі да распаду СССР. Апагеем жа супрацьстаяння путчыстам лічацца падзеі ля Белага дома ў Маскве. 26 снежня 1991 года Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР прыняў дэкларацыю пра спыненне існавання СССР.
Постсавецкая дзяржава
Пры СССР такога не было, — любілі многія параўноўваць, асабліва ў першыя гады пасля распаду. Так што СССР яшчэ працяглы час заставаўся не толькі настальгіяй, але і ўзорам. Але адыходзілі ў небыццё ветэраны, старэйшыя пакаленні. І пра СССР з кожным годам усё менш і менш гавораць.
Сёння мы ўжо родам з постсавецкай прасторы. А прастора – яна, як дым ды туман, як вецер ды паветра… На жаль.
Канстанцін КАРНЯЛЮК.
