Учреждение "Редакция газеты "Iўеўскі край"



Кудэйшы: родная вёска мая

Год малой родины / Понедельник, 27 августа 2018 16:54 / Прочитано: 17670

У нашага земляка, паэта са Стаўбцоў Яўгена Карпуця, ёсць верш "Да сцішанай вёскі".

Туды, дзе свяціліся вочы дзяцінства,
Нібыта на крылах чароўных лячу.
Да родных мясцін ля старога гасцінца
Душой прытуліцца я вельмі хачу.
Жадаю пабачыць вясковыя хаты,
Буслянкі, адрыны, дубы, плот, сады…
Староое усё, але хто ж вінаваты,
Што рэдка здалёк прыбываем сюды?

 

Гэтыя радкі паэта як бы напісаны пра маю вёску Кудэйшы, дзе я нарадзілася, дзе жылі мае бацькі, дзяды і прадзеды.
Год заснавання вёскі невядомы.
У тапанімным слоўніку Беларусі В.А. Жучкевіча (1974 г.) напісана, што назва Кудэйшы пайшла ад літоўскага слова "Kudeli" - худзець. А мне ў назве чуецца выказ: куды йшоў. А мо ад слова "кудзеля".
У дакументах успамінаецца з другой паловы XVIII стагоддзя як паселішча, якое адносіцца да Ашмянскага павета Віленскага ваяводства ВКЛ і было ўласнасцю Радзівілаў, пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795 г.) у складзе Расійскай імперыі. У 1866 годзе вёска адносілася да маёнтка Квяткоўцы - уласнасць Э. Умястоўскага. І налічвала 20 двароў, 119 жыхароў.
З верасня 1915 года і да канца снежня 1918 акупіравана германскімі войскамі. З мая 1919 г. і да кастрычніка 1920 г. - войскамі Польшчы. Была ў складзе Польшчы да 1939 г. У 1922 годзе ў Кудэйшынскай польскай школе ў 1 класе вучыўся мой бацька Ян Усіновіч. У класе быў 31 вучань. Гэтыя звесткі знайшоў для мяне ў інтэрнэце Андрэй Ваўчок.
У 1938 годзе тут была пабудавана двухпавярховая драўляная школа. На 1 паверсе - 5 памяшканняў класаў, на другім жылі настаўнікі, якія займалі 4 пакоі. Кухня, вялікая веранда, падвал, студня - умовы для жыцця настаўнікаў былі вельмі добрыя. У школе вучыліся дзеці з Квяткоўцаў, Петрыманаўшчыны, Слесароў, Ёдзенцаў, Бычкоў, Божага Дару, Скрабоўшчыны, Люшнева, Рудэўшчыны.


Многа розных падзей, і радасных і трагічных, давялося перажыць жыхарам вёскі. У адным матэрыяле Юрыя Камягіна, які друкаваўся ў "Іўеўскім краі", я прачытала пра лёс ураджэнцаў вёскі Кудэйшы Вікенція Антонавіча і Станіслава Антонавіча Глушкевічаў, лёс якіх закінуў у Ленінград. Яны працавалі на жалезнай дарозе. Вікенцій - старшым памочнікам начальніка ленінградскай станцыі Атава, Станіслаў - дзяжурным па зале на Маскоўскім вакзале Ленінграда. Восенню 1937 года яны загінулі як ворагі народа. Прад'яўленае абвінавачанне - шпіянаж на карысць Польшчы.
А ў час Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы загінулі мірныя жыхары: Канстанцін Станіслававіч Ародзь (н. 1893), Адольф Марцінавіч Мінкевіч (н.1902), Іван Іванавіч Шчыкна (н.1901).
У час вайны ў 1943 годзе былі расстраляны Адам Пачынскі, сям'я Габрыеля Лося (жонка, сын).
Была страшная вайна, але многія прыйшлі з яе жывымі.
Мой бацька Ян (Іван) Фаміч Усіновіч (1915-1997) - удзельнік нямецка-польскай вайны 1939 г. Ваяваў пад Ловішам, Чэнстаховай, Варшавай. Ваенная спецыяльнасць - сувязіст. Гэтыя звесткі знойдзены ў ваенным архіве Варшавы, дзякуючы пану Зэнону Часнаковічу (былы ваенны, пражываў у Варшаве, ураджэнец Геранён). У 1993 г. атрымаў медаль "За ўдзел у абарончай вайне 1939 года", у 1995 г. - знак ветэрана за незалежнасць.
На падставе архіўных дакументаў з Польшчы Іўеўскі райваенкамат выпі-саў бацьку пасведчанне ўдзельніка вайны. Тата атрымліваў з Польшчы грашовыя выплаты да пенсіі, прадуктовыя пасылкі, юбі-лейныя медалі, віншаванні са святам Перамогі і падарункі ад мясцовых улад і Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Лукашэнка.
Фелікс Мікша разам з бацькам дзяліў ваенныя будні, але не лічыўся ўдзельнікам вайны, бо яго дзеці не звярталіся ў архіў за дакументамі, якія пацвердзілі б яго ўдзел у вайне.
Эдвард Іванавіч Лось служыў у 1941 годзе ў Варонежы, затым у складзе 816 батальёна абараняў масты на рацэ Волзе, абслугоўваў самалёты, ваяваў у радах войск 2-га Беларускага фронту. Мае медалі, ганаровыя граматы і падзячныя лісты ваеннага часу, якія, вядома, цяпер перайшлі да дзяцей і ўнукаў.


Ветэран вайны 1941-1945 Аляксандр Пятровіч Голубеў застаўся ў Кудэйшах пасля вайны, доўгі час працаваў настаўнікам фізкультуры ў Кудэйшынскай СШ.
З 30 верасня 1944 г. Кудэйшы адносіліся да Маладзечненскай вобласці, з 8 студзеня 1954 г. - да Гродзенскай вобласці. З 16 ліпеня 1954 г. - цэнтр Кудэйшынскага сельсавета, з 5 чэрвеня 1959 г. - у Геранёнскім сельсавеце, з 1980 - у Суботніцкім.
1 ліпеня 1952 года тут створаны калгас "Чырвоная зорка". З 1960 года - гэта саўгас. Мае бацькі: маці Марыя Юстынаўна і бацька Іван Фаміч Усіновічы працавалі ў калгасе-саўгасе паляводамі. Працоўны стаж - 30 гадоў. Працоўная кніжка заведзена толькі ў 1971 годзе. У той час для налічэння пенсіі бралі гады, адпрацаваныя ці ў калгасе, ці ў саўгасе. Пагэтаму стаж быў невялікі і пенсія склала 43 рублі 82 капейкі.


Калі я пачала працаваць над гэтым матэрыялам, звярнулася ў архіў Геранёнскага сельскага Савета, І мне выдалі выпіску з гаспадарчай кнігі вескі за 1949-1951 гг. У той час у Кудэйшах было 58 дамоў, пражывала 313 чалавек. У многіх сем'ях (Ціхановіч, Качынскі, Аніскевіч, Грынюк) было па 6-8 дзяцей.
Мелі жалезныя плугі, бароны, вазы на драўляным хаду, саломарэзкі. З жывёлы трымалі кароў, коней, свіней, авечак, курэй, гусей. Майму бацьку ад дзеда перайшло ў спадчыну 6 гектараў зямлі.
У Кудэйшах працавала сярэдняя школа. Тут вучыліся дзеці з Геранён, Кузьмічоў, Меляхоў, Махалаў, якія хацелі атрымаць сярэднюю адукацыю. (У Геранёнах сярэдняя школа была адкрыта толькі ў 1962 годзе).
Верш "Школа у Кудэйшах" напісала былая настаўніца, цяпер упраўляючы справамі Геранёнскага сельсавета Тарэса Вацлаваўна Юруш.

У засені лістоўніц гонкіх,
Паміж таполяў і бяроз
Стаіць Кудэйшынская школа,
З якой звязаў надоўга лёс.
Яшчэ маленькімі бабулі
Сюды йшлі веды здабываць,
А сёння галасы ўнукаў,
Жыццё сцвярджаючы, звіняць.
Звіні, вясёлы смех дзіцячы,
Бурлі крынічкаю жывой…
Пакуль бяжыць дзятва ў школу -
Быць вёсцы вечна маладой.

Пры клубе працавала бібліятэка. Моладзь і дзеці ўдзельнічалі ў розных мерапрыемствах, нават у раённых. Былі аддзяленне сувязі, фельчарска-акушэрскі пункт, прадуктовы магазін, баня. Пастаянна прыязджала перасоўная кінаўстаноўка, затым стала стацыянарная.


У вёсцы было многа таленавітых людзей. Амаль усе жанчыны ўмелі вязаць пруткамі і шындэлкам. Калі заканчваліся палявыя работы, садзіліся за кросны. Ткалі ручнікі, абручы, посцілкі. Асабліва цікавыя ўзоры стваралі Геня Раковіч, Марыя Ждановіч. Марыя Усіновіч шыла для сваёй сям'і і для жанчын вёскі верхняе адзенне. Ядвіга Лось пісала вершы на польскай мове і чытала іх на раённых мерапрыемствах. Нават святары здзіўляліся таленту вясковай жанчыны, якая закончыла толькі 7 класаў польскай школы. Вельмі здольны быў кравец Віктар Вайцяхоўскі. Некаторы час ён жыў у Літве і ў Кудэйшах. Яго звалі толькі Вітас. Ён шыў і жаночую, і мужчынскую вопратку, шапкі. На спрэчку мог увесці нітку ў іголку, залажыўшы рукі за спіну.
Залатыя рукі былі ў Іосіфа Тучкоўскага. Знакаміты бляхар, ведаў сталярскую праву, мог адрамантаваць печ. Цяпер здароўе не дазваляе гэтай любімай справай займацца.
Ці хрысціны, ці вяселле не абыходзіліся без скрыпкі Яна Францавіча Раковіча. Калі я запыталася ў дачкі музыканта Дануты, дзе ж тая скрыпка, то пачула ў адказ: “Скрыпку палажылі бацьку ў труну”.
Шкада, з аднаго боку. Можа, на той скрыпцы ігралі б яшчэ яго ўнукі ці праўнукі.
Знакамітым музыкантам быў і Іван Сянкевіч. У яго былі нават вучні, якіх ён вучыў іграць на баяне. Мне сказалі, што цяпер ён з сям'ёй пражывае ў Салігорску.
Упраўляючы справамі Суботніцкага сельскага Савета Ірына Уладзіславаўна Носуль паведаміла, што на сённяшні дзень у весцы 11 гаспадарак, прапісаны 17 чалавек. Пражывае менш, бо некаторых забралі да сябе дзеці.
Старажыл вёскі - Мар' яна Ціхановіч, ёй 97 год, пражывае ў ўнукаў у Лідзе.
Тут можна пабачыць две студні, выкапаныя яшчэ ў XVIII стагоддзі, яны выкладзены каменем. Шкада, што спілены старадаўнія дубы. Вялікія ліпы ў канцы вёскі - жывыя помнікі прыроды. Яны памятаюць аб былым жыцці пасялення. Ля асірацелых хат - тры гняздоўі буслоў, якія любяць прастор і цішыню.
Калі-некалі тут праедзе легкавушка ці калгасны трактар, або пагранічная машына. Недалёка ад Кудэйшаў - пагранічная мяжа з Літвой, якую абслугоўвае застава "Геранёны".
Ідучы знаёмай вуліцай, вітаюся з жыхарамі. Дзякую Дануце Раковіч і Людміле Глушкевіч за здымкі, успамінаю верш паэта з Баранавіч Раісы Раманчук.

Дзе б сцяжынка
ні блукала -
Выйдзе на дарогу.
Дзе бы я
ні вандравала -
Цягне да парогу.
Той парог драўлянай хаты
У думках прыгадаю,
Хоць няма матулі, таты,
Ды наказ іх маю:
Берагчы сваю зямліцу,
Помніць іх навуку.
Роднай
мовай ганарыцца -
Ёй вучыць унукаў.

Л.УСІНОВІЧ.
Фота з сямейнага архіва.

Читайте ещё:



Оставить комментарий

Ваше имя
Ваше сообщение
Считаете ли Вы, движение студенческих отрядов популярным?
Какой профиль студенческих отрядов Вы считаете самым популярным?
Выберите на свой взгляд плюсы студенческих отрядов, из предложенных

Способы оплаты

Наши соцсети

PDF-рассылка

Уважаемые читатели газеты «Іўеўскі край»!

Вы можете подписаться на электронную версию нашей газеты, представленную в PDF-формате. Газета будет высылаться на указанный вами адрес электронной почты  по вторникам и пятницам накануне выхода в печать. Подписаться можно, начиная с любой даты. Будьте первыми в курсе свежих новостей Ивьевщины!

СТОИМОСТЬ ЭЛЕКТРОННОЙ ПОДПИСКИ:

– на месяц – 2 руб.;
– на три месяца – 6 руб.; 
– на шесть месяцев – 12 руб.

Подробнее

Наши контакты

р/с № BY47BAPB30152768600140000000

ОАО "Белагропромбанк", г.Минск.
 Код BAPBBY2X,

УНН 500051130.

E-mail: pressa.ik@gmail.com

Тел/факс: (01595) 2-23-92

Наш адрес:
231337, Гродненская обл., г. Ивье,
ул. 1 Мая, 18

Ссылки


Ивьевский районный исполнительный комитет

 

 

Please publish modules in offcanvas position.